Cioteczna spod Piaseczna: cenzurowanie nazw kresowych w wybranych powojennych utworach dla dzieci i młodzieży
Słowa kluczowe
toponimy kresowe
Kornel Makuszyński
Jan Brzechwa
Hanna Januszewska
Jak cytować
Abstrakt
Artykuł przedstawia mechanizmy usuwania przez cenzurę kresowych nazw geograficznych w powojennych wznowieniach wybranych utworów dla dzieci i młodzieży: powieści Szatan z siódmej klasy Kornela Makuszyńskiego, wierszy dla dzieci Jana Brzechwy, oraz kilku tomów rymowanych opowieści o Pyzie Hanny Januszewskiej. Ingerencje dotknęły wspomnianych twórców w różnym stopniu: od nieznacznych korekt w tekście (choć skutkujących przeniesieniem akcji powieści z Wileńszczyzny na Mazowsze), poprzez liczne substytucje, dopasowania rymów, a niekiedy nawet usuwanie całych zwrotek wierszy Brzechwy, po całkowitą zmianę trasy wędrówek bohaterki rymowanek Januszewskiej, w wyniku czego powstały całkiem nowe utwory.
Bibliografia
Budrowska K. 2009: Literatura i pisarze wobec cenzury PRL 1948–1958, Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok.
Zobacz w Google Scholar
Budrowska K. 2015: Cenzurowanie tematyki pogranicza w Polsce Ludowej w latach 1945–1956. Przegląd problematyki badań, „Studia Wchodniosłowiańskie”, nr 15, s. 533–542.
Zobacz w Google Scholar
Dąbrowicz E. 2017: Cenzura na gruzach. Szkice o literackich świadectwach życia w PRL, Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok.
Zobacz w Google Scholar
Fik M. 1996: Cenzor jako współautor, [w:] E. Sarnowska-Temeriusz (red. i sł. wstępne), Literatura i władza, Wydawnictwo Instytutu Badań Literackich, Warszawa, s. 131–147.
Zobacz w Google Scholar
Gmerek K. 2019: Siostry przeciw Imperium; Patrick Quigley, Sisters against the empire. Countess Constance Markievicz and Eva Gore-Booth, 1916–1917, Dublin, Liffey Press, 2016, Blog Biblioteki Uniwersyteckiej w Poznaniu, 22.04.2019, https://blogbup.amu.edu.pl/2019/04/siostry-przeciw-imperium-patrick-quigley-sisters - against-the-empire-countess-constance-markievicz - and-eva-gore-booth-1916 - 1917-dublin-liffey-press-2016/ (dostęp: 16 lipca 2024).
Zobacz w Google Scholar
Graf M. 2006: Onomastyka na usługach socrealizmu. Antroponimia w literaturze lat 1949–1955, Bogucki Wydawnictwo Naukowe, Poznań.
Zobacz w Google Scholar
Graf M. 2015: Literackie nie-nazywanie. Onomastykon polskiej prozy współczesnej, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Poznań.
Zobacz w Google Scholar
Heska-Kwaśniewicz K. 1998: Zwycięstwo Koziołka Matołka nad stalinizmem, [w:] K. Heska-Kwaśniewicz, I. Socha (red.), Książka dla dziecka wczoraj – dziś – jutro, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice, s. 29–39.
Zobacz w Google Scholar
Heska-Kwaśniewicz K. 2009: Topsego i Lupusa przygody z cenzurą, [w:] K. Heska-Kwaśniewicz, Tajemnicze ogrody. Rozprawy i szkice z literatury dla dzieci i młodzieży 2, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice, s. 68–72.
Zobacz w Google Scholar
Kosyl Cz. 1993: Główne nurty nazewnictwa literackiego (zarys syntezy), [w:] M. Biolik (red.), Onomastyka literacka, Wydawnictwa Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Olsztynie, Olsztyn, s. 67–100.
Zobacz w Google Scholar
Kowalczykówna J. 1999: Gwałt na „Szatanie…”, „Studia i Materiały Polonistyczne”, nr 4, s. 131–137.
Zobacz w Google Scholar
Makuszyński K. 1939: Kartki z kalendarza, Gebethner i Wolff, Warszawa.
Zobacz w Google Scholar
Nadolna M. 2012: Lęk przed książkami o Lwowie, [w:] K. Heska-Kwaśniewicz, S. Gajownik (red.), Młody odbiorca w kręgu lektur pożytecznych i szkodliwych, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice, s. 111–121.
Zobacz w Google Scholar
Nadolna-Tłuczykont M. 2013: Powrót książek „zakazanych” do współczesnych odbiorców (wybrane zagadnienia), Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice.
Zobacz w Google Scholar
Nadolna-Tłuczykont M. 2014: Kornel Makuszyński na liście pisarzy „zakazanych”, „Guliwer. Kwartalnik o Książce dla Dziecka”, nr 3(109), s. 72–76.
Zobacz w Google Scholar
Papuzińska J. 2014: Mój bajarz odnowiony. Studia i szkice o literaturze młodzieżowej, Wydawnictwo Stowarzyszenia Bibliotekarzy Polskich, Warszawa.
Zobacz w Google Scholar
Piasecka J.E. 1970: Budowa kanałów na ziemiach Rzeczypospolitej w świetle piśmiennictwa polskiego do połowy XIX wieku, „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki”, nr 15(2), s. 297–318.
Zobacz w Google Scholar
Ritz G. 2021: Kresy polskie w perspektywie postkolonialnej, [w:] H. Gosk, B. Karwowska (red.), (Nie)obecność. Pominięcia i przemilczenia w narracjach XX wieku, Elipsa, Warszawa, s. 115–133.
Zobacz w Google Scholar
Rogoż M. 2012: Polska literatura dla dzieci i młodzieży w okowach cenzury. Oceny wydawnicze książek z lat 1948–1956, „Roczniki Biblioteczne”, nr 56, s. 55–81.
Zobacz w Google Scholar
Sagan-Bielawa M. 2014: Dziedzictwo pozaborowe. Społeczna świadomość językowa Polaków w Drugiej Rzeczypospolitej, Księgarnia Akademicka, Kraków.
Zobacz w Google Scholar
Sarnowska-Giefing I. 2003: Onomastyka literacka – integracja językoznawstwa i literaturoznawstwa?, [w:] M. Biolik (red.), Metodologia badań onomastycznych, Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego w Olsztynie, Olsztyn, s. 435–446.
Zobacz w Google Scholar
Szczerbowska-Kopacz J. 2011: Klasyfikacja, znaczenie oraz pochodzenie nazw geograficznych w Polsce, „Językoznawstwo: współczesne badania, problemy i analizy językoznawcze”, nr 5, s. 177–184.
Zobacz w Google Scholar
Szyma T. 1986: Dwie władze, „Tygodnik Powszechny”, nr 31, s. 6.
Zobacz w Google Scholar
Tylicka B. 1991: Pyza na krętych dróżkach, „Guliwer”, nr 2, s. 21–23.
Zobacz w Google Scholar
Tyszkiewicz B. 2015: Jak polska Pyza ujawniała tajemnicę państwową. Baśń Hanny Januszewskiej w dokumentacji GUKPPiW, „Sztuka Edycji. Studia Tekstologiczne i Edytorskie”, nr 7(1), s. 95–104.
Zobacz w Google Scholar
Uliasz S. 2018: Problem Kresów w literaturze polskiej lat 1918–2018. Znaczące perspektywy interpretacyjne, „Tematy i Konteksty”, nr 8(13), s. 17–42.
Zobacz w Google Scholar
Urbanek M. 2013: Brzechwa nie dla dzieci, Iskry, Warszawa.
Zobacz w Google Scholar
Wilkoń A. 1970: Nazewnictwo w utworach Stefana Żeromskiego, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Warszawa.
Zobacz w Google Scholar
Zapert T.Z. 2007: Dziecięce igraszki z cenzurą, „Rzeczpospolita. Rzecz o Książkach”, 7–8 lipca 2007, s. 19.
Zobacz w Google Scholar