Uwagi o uwarunkowaniach nominacji w socjolektach (z naciskiem na słowotwórstwo rzeczowników prostych)
Słowa kluczowe
słowotwórstwo
neosemantyzacja
zapożyczenia
socjolekty
Jak cytować
Abstrakt
W artykule poruszono zagadnienie uwarunkowań derywacji morfologicznej w odmianach środowiskowych polszczyzny. Z pewnymi wyjątkami nie były one jak dotąd przedmiotem szerszego zainteresowania badaczy, mimo że sama derywacja socjolektalna doczekała się opisów, na ogół jednak wybiórczych, co więcej wnioski i uogólnienia w nich sformułowane bywają sprzeczne. Podstawowym czynnikiem warunkującym charakter i rangę formacji słowotwórczych w słownictwie danej grupy społecznej jest (zmienna w czasie i zależna od różnych okoliczności) konkurencja derywacji morfologicznej z innymi mechanizmami nominacji: neosemantyzacją i zapożyczeniami. Ma on charakter uniwersalny i systemowy, ponieważ dotyczy istoty systemu leksykalnego i nominacji. Do uwarunkowań systemowych zalicza się też oddziaływanie innych odmian polszczyzny. Druga grupa czynników derywacyjnych to uwarunkowania obiektywne, a więc przedmiot zainteresowania grupy (hobby, zawód, zajęcia, przedmioty), jego charakter i struktura. Kolejne są uwarunkowania odmianowe, o charakterze derywacji w socjolektach współdecydują bowiem struktura, funkcje oraz wielkość socjolektów. Na końcu omówiono uwarunkowania podmiotowe, czyli socjologiczne, spośród których wpływ na derywację w odmianach środowiskowych mogą mieć płeć oraz wiek członków grupy.
Bibliografia
Bartol D. 1981: O warszawskiej gwarze studenckiej, [w:] H. Kurkowska (red.), Współczesna polszczyzna. Wybór zagadnień, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa, s. 321–335.
Zobacz w Google Scholar
Bugajski M. 1977: Polska terminologia poligraficzna. Studium semantyczne na wybranych działach, „Acta Universitatis Wratislaviensis” No. 328 „Studia Linguistica” III, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław.
Zobacz w Google Scholar
Buttler D. 1973: Dyskusyjne zagadnienia opisu polskich gwar środowiskowych, [w:] B. Koneski, B. Vidoeski, K. Tošev (red.), Govornite formi i slovenskite literaturni ǰazici, Makedonska akademiǰa na naukite i umetnostite, Skopǰe, s. 153–159.
Zobacz w Google Scholar
Dojka I. 2006: Leksyka subkultury hiphopowej w Polsce, https://rastko.rs/files/books/49ddd26db2ca3.pdf (dostęp: 11 maja 2026).
Zobacz w Google Scholar
Dubielecka B. 2020: Nazwy roślin, „Świat Kaktusów”, nr 3, s. 54–55.
Zobacz w Google Scholar
Folgert S. 2022: Derywaty nominatywne w internetowym socjolekcie miłośników zwierząt domowych, [w:] E. Badyda, B. Jędrzejczak (red.), Słowotwórstwo w systemie i w tekście, „Wokół Słów i Znaczeń” IX, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk, s. 115–123.
Zobacz w Google Scholar
Grabias S. 1981: O ekspresywności języka. Ekspresja a słowotwórstwo, Wydawnictwo Lubelskie, Lublin.
Zobacz w Google Scholar
Grabias S. 2019: Język w zachowaniach społecznych. Podstawy socjolingwistyki i logopedii, wyd. 4 uzup., Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin.
Zobacz w Google Scholar
Jaros V. 2013a: Sposoby pomnażania leksyki socjolektalnej w języku użytkowników CB-radia (neologizmy strukturalne), [w:] E. Badyda, J. Maćkiewicz, E. Rogowska-Cybulska (red.), Słowotwórstwo w różnych odmianach języka, „Wokół Słów i Znaczeń” V, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk, s. 117–136.
Zobacz w Google Scholar
Jaros V. 2013b: Źródła leksyki socjolektu użytkowników CB-radia, „Rozprawy Komisji Językowej Łódzkiego Towarzystwa Naukowego” LIX, s. 61–77.
Zobacz w Google Scholar
Jarosz B. 2015: O języku specjalistycznym w komentarzu sportowym (na przykładzie relacji z meczów siatkarskich), „Socjolingwistyka” XXIX, s. 269–282.
Zobacz w Google Scholar
Klauze M. 2022: Słownictwo miłośników psów, Rys, Poznań.
Zobacz w Google Scholar
Kołodziejek E. 2004: Struktura zasobu leksykalnego języka współczesnych subkultur, „Studia Językoznawcze”, nr 3, s. 203–212.
Zobacz w Google Scholar
Kołodziejek E. 2015: Człowiek i świat w języku subkultur, „Rozprawy i Studia”, nr 901, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego, Szczecin.
Zobacz w Google Scholar
Kurdyła T. 2021: Jak polscy kaktusiarze „mówią” o swoich roślinach, „Slavia Meridionalis”, nr 21, s. 1–17.
Zobacz w Google Scholar
Kurdyła T. 2022: O (nad)produktywności współczesnych regularnych nomina actionis, [w:] E. Badyda, B. Jędrzejczak (red.), Słowotwórstwo w systemie i w tekście, „Wokół Słów i Znaczeń” IX, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk, s. 62–74.
Zobacz w Google Scholar
Kurdyła T. 2023: Socjologiczne i językowe kryteria opisu i klasyfikacji społecznych odmian języka, „Język Polski” CIII, z. 4, s. 52–64.
Zobacz w Google Scholar
Kurdyła T. 2026: O podziałach socjolektów (na podstawie badań porównawczych), „Stylistyka” XXXVI [w przygot.].
Zobacz w Google Scholar
Lewandowski M. 2006: Słownictwo muzyczne w socjolekcie punków, [w:] P. Nowak, P. Nowakowski (red.), Język. Komunikacja. Informacja, t. 1, Sorus, Poznań, s. 91–101.
Zobacz w Google Scholar
Moch W. 2002: Słownictwo swoiste polskiej subkultury hiphopowej, „Język Polski” LXXXII, z. 3, s. 188–198.
Zobacz w Google Scholar
Niepytalska-Osiecka A. 2014: Socjolekt polskich alpinistów. Analiza leksykalno-semantyczna słownictwa, Libron, Kraków.
Zobacz w Google Scholar
Pędzich B. 2012: Jak powstaje socjolekt? Studium słownictwa paralotniarzy, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa.
Zobacz w Google Scholar
Piekot T. 2008: Język w grupie społecznej. Wprowadzenie do analizy socjolektu, Wydawnictwo Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej im. Angelusa Silesiusa w Wałbrzychu, Wałbrzych.
Zobacz w Google Scholar
Rybarski M. 2025: Badania nad produktywnością systemu słowotwórczego języka polskiego obserwowaną w latach 1945–2022. Próba bilansu, „Poradnik Językowy”, nr 4, s. 35–50.
Zobacz w Google Scholar
Senderska J. 2011: Wzbogacanie leksyki środowiskowej na przykładzie wybranych odmian socjolektalnych polszczyzny, „Respectus Philologicus”, nr 20(25), s. 181–191.
Zobacz w Google Scholar
Senderska J. 2013: Techniki słowotwórcze we współczesnej polszczyźnie (na przykładzie tzw. biuslangu), [w:] A. Knapik, W. Chłopicki, P. Chruszczewski (red.), Słowo w kontekście, „Język a Komunikacja”, nr 35, Tertium, Kraków, s. 225–233.
Zobacz w Google Scholar
Senderska J. 2017: O języku użytkowników forum Miau.pl, „Roczniki Humanistyczne” LXV, nr 6, s. 55–68.
Zobacz w Google Scholar
Starzec A. 1984: Rozwój polskiej terminologii motoryzacyjnej (od początku do 1945 roku), Wyższa Szkoła Pedagogiczna w Opolu, Opole.
Zobacz w Google Scholar
Uniszewski Z. 1999: Żargon zawodowy pracowników śledczych i operacyjnych. Problematyka kryminalistyczna, „Acta Universitatis Wratislaviensis”, No. 2125, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław.
Zobacz w Google Scholar
Wilkoń A. 2000: Typologia odmian językowych współczesnej polszczyzny, wyd. 2 popr. i uzup., „Prace Naukowe Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach”, nr 1875, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice.
Zobacz w Google Scholar
Żydek-Bednarczuk U. 1987: Słownictwo z zakresu motoryzacji we współczesnym języku polskim, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice.
Zobacz w Google Scholar