Zmiany nazw ulic w lewobrzeżnej części Przemyśla (Deutsch-Przemysl) podczas II wojny światowej
Słowa kluczowe
hodonim
dyktatura nazistowska
II wojna światowa
Przemyśl/Deutsch- ‑Przemysl
Jak cytować
Abstrakt
Nazwy ulic służą nie tylko orientacji topograficzno-przestrzennej, ale także odzwierciedlają przemiany historyczne. Mogą być ponadto instrumentem polityki kulturalnej. Podczas dyktatury narodowosocjalistycznej nazwy miejscowości i ulic w Niemczech zostały zmienione. Również w miastach okupowanej Polski wiele ulic i placów zostało przemianowanych. Celem artykułu jest ukazanie zmian nazw ulic w Przemyślu podczas II wojny światowej. Podjęto także próbę ustalenia, jakie stragegie zmiany nazw można zaobserwować.
Bibliografia
Bard A., Söderqvist J. 2006: Netokracja. Nowa elita władzy i życie po kapitalizmie, przeł. P. Cypryański, Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, Warszawa.
Zobacz w Google Scholar
Bieńkowska D., Umińska-Tytoń E. 2012: Nazewnictwo miejskie Łodzi, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź.
Zobacz w Google Scholar
Bijak U. 2019: The development of Polish toponomastic terminology, „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska”, t. 37, nr 1, s. 91–103.
Zobacz w Google Scholar
Bralczyk J. 2004: Język na sprzedaż czyli o tym, jak język służy reklamie i jak reklama używa języka, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk.
Zobacz w Google Scholar
Buczyński M. 1966: Nazwy ulic i placów Lublina, „Onomastica” XI, s. 136–181.
Zobacz w Google Scholar
Buczyński M. 1972: Pamiątkowe nazwy miejscowe w języku bułgarskim, „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska”, t. 27, nr 4, s. 71–80.
Zobacz w Google Scholar
Chlebowski B., Walewski W., Sulimierski F. 1888: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 9, Wiek, Warszawa.
Zobacz w Google Scholar
Davies N. 1996: Europe. A history, Oxford University Press, Oxford–New York.
Zobacz w Google Scholar
DWDS: Digitales Wörterbuch der deutschen Sprache (online: https://www.dwds.de/d/wb-dwdswb, dostęp: 17 marca 2025).
Zobacz w Google Scholar
Dzikowski W., Kopertowska D. 1976: Toponimia Kielc. Nazwy części miasta i obiektów fizjograficznych oraz nazwy ulic i placów, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa–Kraków.
Zobacz w Google Scholar
Feret A. 2017: Der Wechsel von Straßenbezeichnungen als „Kulturwechsel“. Zu urbanen Bezeichnungen in Rzeszów in den Jahren 1939–1944, [w:] K. Mihułka, M. Sieradzka (red.), Interlinguales und -kulturelles Sprachhandeln: interdisziplinäre Perspektiven, t. 2, Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, Rzeszów, s. 9–18.
Zobacz w Google Scholar
Feret A. 2019a: Zur Präsenz der deutschen Sprache im Alltag des galizischen Przemyśl am Beispiel der polnischen Presse, „Studia Filologiczne Uniwersytetu Jana Kochanowskiego”, nr 3, s. 307‒322.
Zobacz w Google Scholar
Feret A. 2019b: Zwischen dem Plan und seiner Realisierung: Zu den Hodonymen in der Stadt Białystok im Zweiten Weltkrieg unter deutscher Besatzung, „Beiträge zur Allgemeinen und Vergleichenden Sprachwissenschaft”, nr 8, s. 95–109.
Zobacz w Google Scholar
Feret A. 2020: Zur Motivierung von Hodonymen in der Stadt Rzeszów (Reichshof) im Zweiten Weltkrieg, „Colloquia Germanica Stetinensia”, nr 29, s. 225–238.
Zobacz w Google Scholar
Feret M. 2017: Zur Straßenumbenennung in Tarnów (Tarnow) im Zweiten Weltkrieg, [w:] P. Owsiński, A. Feret, G. Chromik (red.), Auf den Spuren der Deutschen in Mittel- und Osteuropa. Sławomira Kaleta-Wojtasik in memoriam, Peter Lang, Frankfurt am Main, s. 77–86.
Zobacz w Google Scholar
Feret A., Feret M. 2021: Zmiany nazw ulic w Gdyni podczas II wojny światowej, [w:] E. Horyń, E. Młynarczyk (red.), Językowe świadectwo przemian społecznych i kulturowych, Collegium Columbinum, Kraków, s. 31–41.
Zobacz w Google Scholar
Feret A., Feret M. 2024: Zur Straßenumbenennung im Kreis Radom-Land im Zweiten Weltkrieg, „Studia Niemcoznawcze” LXXIII, s. 119–131.
Zobacz w Google Scholar
Freyer R. 2014: Straßen im Saarland. Mehrere Straßenumbenennungswellen zwischen 1920 und 1960 (online: http://www.saar-nostalgie.de/Strassennamen.htm, dostęp: 24 lutego 2018).
Zobacz w Google Scholar
Grotek E. 2016: Onyme als Identitätsträger? Hodonyme und Ergonyme in der lokalen Mikroperspektive einer historischen urbanen Gemeinschaft, [w:] E. Grotek, K. Norkowska (red.), Sprache und Identität – Philologische Einblicke, Frank & Timme, Berlin, s. 207–220.
Zobacz w Google Scholar
Handke K. 1970: Semantyczne i strukturalne typy nazw ulic Warszawy, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław.
Zobacz w Google Scholar
Handke K. 2011, Dzieje Warszawy nazwami pisane, Biblioteka Warszawska, Warszawa.
Zobacz w Google Scholar
Jehke R. 2015: Territoriale Veränderungen in Deutschland und deutsch verwalteten Gebieten 1874–1945 (online: http://www.territorial.de/gg/przemysl/dtprzem.htm, dostęp: 12 listopada 2024).
Zobacz w Google Scholar
Kaltenberg-Kwiatkowska E. 2011: O oznaczaniu i naznaczaniu przestrzeni miasta, „Przegląd Socjologiczny” LX, nr 2–3, s. 135–165.
Zobacz w Google Scholar
Kotula F. 2003: Tamten Rzeszów, czyli wędrówki po zakątkach i historii miasta, wyd. 3, Mitel, Rzeszów.
Zobacz w Google Scholar
Kłosek-Kozłowska D. 2007: Ochrona wartości kulturowych miast a urbanistyka, Oficyna Wydawnicza Politechniki Warszawskiej, Warszawa.
Zobacz w Google Scholar
Kunicka M. 2014: Nowy paradygmat kulturowy. W trosce o (nie)harmonijny rozwój dziecka (cz. 2), „Kultura – Media – Teologia”, nr 19, s. 93–106.
Zobacz w Google Scholar
Lamberty C. 2000: Reklame in Deutschland 1890–1914. Wahrnehmung, Professionalisierung und Kritik der Wirtschaftswerbung, Duncker & Humblot, Berlin.
Zobacz w Google Scholar
Mordań M. 2010: Współczesne typy nazw ulic Bielska Podlaskiego, „Studia Wschodniosłowiańskie”, nr 10, s. 293–305.
Zobacz w Google Scholar
Mrózek R. 2010: Miejski krajobraz nazewniczy Cieszyna w perspektywie diachronicznej, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice–Cieszyn–Ustroń.
Zobacz w Google Scholar
Myszka A. 2018: Pamiątkowe nazwy ulic — rozważania terminologiczne, „Onomastica” LXII, s. 113–128.
Zobacz w Google Scholar
Myszka A. 2021: Interferencje językowe i kulturowe w przemyskiej urbanonimii, „Onomastica” LXV, s. 289–305.
Zobacz w Google Scholar
Naumann H. 2002: Das große Buch der Familiennamen: Alter, Herkunft, Bedeutung, Falken Verlag, Niedernhausen.
Zobacz w Google Scholar
Oronowicz-Kida E. 2014: Oficjalne nazwy wiejskich ulic w województwie podkarpackim. Studium językowo-kulturowe, Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, Rzeszów.
Zobacz w Google Scholar
Plan der Stadt Przemyśl, 1:8000. Przemyśl, im August 1941. Stadtbaudirektor (online: https://rcin.org.pl/dlibra/ publication/24973/edition/13407/content, dostęp: 21 października 2024).
Zobacz w Google Scholar
Plan gminy miasta Przemyśla z nowoprzemianowanemi i projektowanemi ulicami, 1:8000. Wykonano w Miejskim Biurze Technicznem na zarządzenie V-burm. Inż. T. Bystrzyckiego. Według wskazówek Dyr. Inż. L. Pazirskiego wykonał Marjan Torbe, can. inż. Politechniki Lwowskiej. Odbito w Zakładach Graf. I. Jaegera we Lwowie. 1934 (online: http://maps.mapywig.org/m/City_plans/Central_Europe/PLAN_GMINY_ MIASTA_PRZEMYSLA_8K_ca_1934.jpg, dostęp: 21 października 2024).
Zobacz w Google Scholar
Plan von Przemyśl. Maßstab 1:10000. K.u.K. Militär Bauabteilung des Mil. Komdos. in Przemyśl. 1917 (online: https://rcin.org.pl/dlibra/doccontent?id=344, dostęp: 21 października 2024).
Zobacz w Google Scholar
Przemyśl, plan miasta, podziałka 1:12500. Przewodnik po Polsce Związku Polskich Towarzystw Turystycznych, tom II. Druk „Jan Cotty” w Warszawie. 1936 (online: http://maps.mapywig.org/m/City_plans/Central_Europe/PRZEMYSL_12.5K_1932.jpg, dostęp: 21 października 2024).
Zobacz w Google Scholar
Rutkowski M. 2024: Wojownik, poeta, kapłan. Onimiczne figury polskości w nazwach ulic, Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, Olsztyn.
Zobacz w Google Scholar
Rymut K. 1999: Nazwiska Polaków. Słownik historyczno-etymologiczny, t. 1: A–K, Wydawnictwo Instytutu Języka Polskiego Polskiej Akademii Nauk, Kraków.
Zobacz w Google Scholar
Schmidt S. 1995: Werbung zwischen Wirtschaft und Kunst, [w:] S. Schmidt, B. Spieß (red.), Werbung, Medien und Kultur, Verlag für Sozialwissenschaften, Opladen, s. 26–43.
Zobacz w Google Scholar
Stadtplan von Przemyśl. Maßstab 1:5000. Herausgegeben mit 1ten August 1898. Zest. i. rys.: Z. Brzozowski. Litogr. K. Rogalski, Przemyśl, Franciszkańska L. 2 (online: https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/207092/edition/234476/content?format_id=2, dostęp: 21 października 2024).
Zobacz w Google Scholar
Verkehrsplan Przemyśl. 1:15000, Sonderausgabe. Nur für den Dienstgebrauch. Generalstab des Heeres, 9. Abt. 1939. In: Kartenbeilagen zur Militärgeographischen Beschreibung von Polen. Abteilung für Kriegskarten und Vermeßungswesen (online: http://maps.mapywig.org/m/City_plans/Central_Europe/Verkehrsplan_Przemysl_ 1939_ivmilgeo.jpg, dostęp: 21 października 2024).
Zobacz w Google Scholar
Verordnungsblatt für das Generalgouvernement 111, 30.11.1941 (online: https://dlibra.umcs.lublin.pl/dlibra/show-content/publication/edition/7553?id=7553, dostęp: 12 listopada 2024).
Zobacz w Google Scholar
Zieliński L. 2004: Einige Bemerkungen zur Straßenumbenennungspolitik in Bydgoszcz / Bromberg unter nationalsozialistischer Herrschaft, [w:] A. Kątny (red.), Kontakty językowe w Europie Środkowej, Wszechnica Mazurska, Olecko, s. 187–196.
Zobacz w Google Scholar
Zniemczanie nazw ulic i placów miejscowości dystryktu – zarządzenia i nadsyłane informacje (Archiwum Państwowe w Radomiu, sygn. 58/208/0/1/3).
Zobacz w Google Scholar
Zoder R. 1968: Familiennamen in Ostfalen, t. 1, Olms, Hildesheim.
Zobacz w Google Scholar